A.M.E.M-T - Association of Marble Enterprises of Macedonia-Thrace - Since 1972
   GREEK MARBLE | BRAND TOOLKIT    
A.M.E.M-T - Association of Marble Enterprises of Macedonia-Thrace - Since 1972
001

Η επόμενη ζωή των ορυχείων | Διδάγματα από το Slănic Prahova για τις υπόγειες εκμεταλλεύσεις και τη λατομική κληρονομιά της Ελλάδας

laskaridis

Του Δρ. Κωνσταντίνου Λασκαρίδη, Διευθυντή Ορυκτών Πόρων και Μεταλλευτικής της Ε.Α.Γ.Μ.Ε.

Η επίσκεψη στο Slănic Prahova στις 22 Οκτωβρίου 2026, στο πλαίσιο της 61ης Γενικής Συνάντησης της EuroGeoSurveys στο Βουκουρέστι, προσέφερε την ευκαιρία να δούμε πώς ένας ιστορικός εξορυκτικός χώρος αποκτά νέες χρήσεις. Η Mina Unirea δείχνει ότι η αξία ενός ορυχείου μπορεί να συνεχίζεται μετά το τέλος της παραγωγής, μέσα από την εκπαίδευση, τον πολιτισμό και την αναψυχή. [1]

Εικ. 1. Οι τραπεζοειδείς θάλαμοι της Mina Unirea. Οι εκτεθειμένες στρώσεις του άλατος και οι διαμορφώσεις για επισκέπτες συνυπάρχουν στον ίδιο υπόγειο χώρο. Φωτογραφία: Προσωπικό αρχείο.

Για την Ελλάδα, το ενδιαφέρον βρίσκεται στον έγκαιρο σχεδιασμό της μεταεξορυκτικής φάσης και στην προστασία της εξορυκτικής κληρονομιάς. Το Λαύριο και τα αρχαία υπόγεια λατομεία της Πάρου προσφέρουν διαφορετικές αφετηρίες για αυτή τη συζήτηση. Κάθε νέα χρήση χρειάζεται να προκύπτει από τα χαρακτηριστικά, την ιστορία και τις δυνατότητες του συγκεκριμένου χώρου.

Τρεις αιώνες εξόρυξης και μια νέα χρήση

Η οργανωμένη εκμετάλλευση στο Slănic συνδέεται με την αγορά της περιοχής από τον Mihail Cantacuzino το 1685. Η πρώτη εκμετάλλευση στη Valea Verde άνοιξε το 1688. Στη συνέχεια αναπτύχθηκαν διαδοχικά ορυχεία, με την Unirea να παράγει αλάτι από το 1943 έως το 1970, όταν η παραγωγή μεταφέρθηκε στη Victoria. [2]

Η Unirea περιλαμβάνει 14 θαλάμους τραπεζοειδούς διατομής, πλάτους 10 μέτρων στην οροφή και 32 μέτρων στο δάπεδο. Η SALROM αναφέρει βάθος πρόσβασης 208 μέτρων και εξορυχθέντα όγκο περίπου 2,9 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων. [1, 2]

Η χωρική διάταξη των εκμεταλλεύσεων αποτυπώνει τη διαδοχική ανάπτυξη των υπόγειων έργων σε διαφορετικά επίπεδα. Το μεταλλευτικό σχεδιάγραμμα συνδέει τους θαλάμους και τις στοές με τα φρέατα και τις προσβάσεις τους (εικ. 2).

Εικ. 2. Μεταλλευτικό σχεδιάγραμμα του Slănic Prahova, όπως παρουσιάστηκε κατά την επίσκεψη. Διακρίνονται οι εκμεταλλεύσεις Unirea, Mihai και Victoria και η χωρική σχέση των υπόγειων έργων. Φωτογραφία: Προσωπικό αρχείο.

Η γεωλογία ως μέρος της εμπειρίας

Το αλάτι σχηματίστηκε κατά το Μέσο Μειόκαινο, στη βαθμίδα Badenian, στην εξωτερική ζώνη του φλύσχη των Ανατολικών Καρπαθίων. Το διαπειρικό σώμα άλατος έχει πάχος περίπου 500 μέτρων στο κέντρο του συγκλίνου. Οι λευκές και σκουρόχρωμες ζώνες και οι πτυχώσεις, ορατές στα τοιχώματα, προσφέρονται για την ερμηνεία της απόθεσης και της μεταγενέστερης παραμόρφωσης του κοιτάσματος. [1]

Εικ. 3. Στρωσιγενή τοιχώματα και πτυχώσεις του άλατος στη Mina Unirea, με έκθεση ιστορικών φωτογραφιών στο δάπεδο του θαλάμου. Φωτογραφία: Προσωπικό αρχείο.

Στην τομή Piatra Verde, στη βόρεια πτέρυγα του συγκλίνου του Slănic, εμφανίζονται μάργες με Globigerina, πράσινοι και λευκοί τόφφοι και γυψούχοι ορίζοντες. Υπερκείμενος είναι ο εξατμισιγενής σχηματισμός με αλατούχα λατυποπαγή, αλίτη και γύψο. Η τομή συμπληρώνει την εικόνα της γεωλογικής εξέλιξης της περιοχής και συνδέει το υπόγειο κοίτασμα με τους σχηματισμούς που παρατηρούνται στην επιφάνεια. [1]

Από την παραγωγή στην επίσκεψη

Η τουριστική χρήση της Unirea αναπτύχθηκε από τη δεκαετία του 1970. Σήμερα περιλαμβάνει εκθέσεις, γλυπτά από αλάτι, αθλητικές εγκαταστάσεις και χώρους παιχνιδιού. Η SALROM αναφέρει θερμοκρασία 12–13 °C και σχετική υγρασία 50–60%. Διαθέτει επίσης χώρο ανάπαυσης για επισκέπτες με αναπνευστικά προβλήματα. Η περιγραφή αυτής της χρήσης δεν τεκμηριώνει από μόνη της θεραπευτική αποτελεσματικότητα. [2]

Εικ. 4. Διαμορφωμένος χώρος ανάπαυσης στο εσωτερικό της Mina Unirea, με φόντο τις πτυχώσεις των στρώσεων του άλατος. Φωτογραφία: Προσωπικό αρχείο.
Εικ. 5. Μουσειακή αναπαράσταση της μεταφοράς άλατος με βαγονέτο. Η παρουσίαση της εργασίας στο ορυχείο διατηρεί ορατή την παραγωγική ταυτότητα του χώρου. Φωτογραφία: Προσωπικό αρχείο.
Εικ. 6α. Χώροι παιχνιδιού και αναψυχής στο εσωτερικό της Mina Unirea. Παιδικές εγκαταστάσεις, μπιλιάρδο και επιτραπέζια αντισφαίριση αποτυπώνουν τις νέες χρήσεις των πρώην εξορυκτικών θαλάμων, με φόντο τα τοιχώματα του άλατος. Φωτογραφίες: Προσωπικό αρχείο.
Εικ. 6β. Χώροι παιχνιδιού και αναψυχής στο εσωτερικό της Mina Unirea. Παιδικές εγκαταστάσεις, μπιλιάρδο και επιτραπέζια αντισφαίριση αποτυπώνουν τις νέες χρήσεις των πρώην εξορυκτικών θαλάμων, με φόντο τα τοιχώματα του άλατος. Φωτογραφίες: Προσωπικό αρχείο.

Οι φωτογραφίες δείχνουν ότι η νέα λειτουργία μπορεί να συνυπάρχει με τα ίχνη της εξόρυξης. Η ισορροπία ανάμεσα στην αναψυχή και την ουσιαστική γνωριμία με τη γεωλογία και την εργασία αποτελεί βασικό ζητούμενο για κάθε αντίστοιχο εγχείρημα.

Η ασφάλεια ως θεμέλιο κάθε νέας χρήσης

Η ασφάλεια αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη μετατροπή ενός πρώην εξορυκτικού χώρου σε χώρο επίσκεψης, εκπαίδευσης ή αναψυχής. Η ολοκλήρωση της παραγωγής δεν καταργεί την ανάγκη ελέγχου των υπόγειων έργων. Κάθε νέα χρήση πρέπει να στηρίζεται σε τεκμηριωμένη αξιολόγηση της ευστάθειας, των υδρογεωλογικών συνθηκών και της συμπεριφοράς του πετρώματος, με ιδιαίτερη μέριμνα για την προστασία των επισκεπτών και των εργαζομένων.

Η καθίζηση που σημειώθηκε στις 25 Απριλίου 2024 στην οδό 23 August του Slănic ανέδειξε τη σημασία της παρακολούθησης του υπεδάφους και στην ευρύτερη αστική περιοχή. Το βύθισμα, βάθους περίπου 2 μέτρων και επιφάνειας άνω των 60 m², οδήγησε στην εκκένωση 42 κατοίκων και στη διακοπή της κυκλοφορίας στον δρόμο DJ 102. Το περιστατικό δεν τεκμηριώνει από μόνο του σύνδεση με την τουριστική εκμετάλλευση της Unirea· επισημαίνει, ωστόσο, την ανάγκη συστηματικής διερεύνησης και έγκαιρης αναγνώρισης των γεωκινδύνων. Στην κατεύθυνση αυτή εντάσσεται το πρόγραμμα GEOMONITOR για την ολοκληρωμένη παρακολούθηση γεωκινδύνων στο Slănic, με συντονιστή το INCDFP και συμμετοχή επιστημονικών και τεχνολογικών φορέων. [1]

Για τις υπόγειες εκμεταλλεύσεις της Ελλάδας, η εμπειρία αυτή υπογραμμίζει ότι η επιλογή νέων χρήσεων πρέπει να ακολουθεί την τεκμηρίωση της ασφάλειας του χώρου. Η ασφαλής πρόσβαση και κυκλοφορία, ο επαρκής αερισμός, η πυροπροστασία, οι οδεύσεις διαφυγής και ο σχεδιασμός αντιμετώπισης έκτακτων περιστατικών χρειάζεται να εξετάζονται ήδη από τη φάση του σχεδιασμού. Εξίσου αναγκαία είναι η συστηματική επιθεώρηση και συντήρηση, η παρακολούθηση της ευστάθειας και των νερών και ο καθορισμός σαφών ορίων λειτουργίας. Η διατήρηση ασφαλών συνθηκών σε βάθος χρόνου προϋποθέτει υπεύθυνο φορέα διαχείρισης, καταρτισμένο προσωπικό και εξασφαλισμένους πόρους.

Προοπτικές για την Ελλάδα

Το Λαύριο αποτελεί φυσικό σημείο αναφοράς, λόγω της συνύπαρξης αρχαίων και νεότερων μεταλλευτικών έργων. Η σύνδεση της ιστορίας της εξόρυξης με την εκπαίδευση και τον πολιτισμό προσφέρει ένα πλαίσιο για την ανάδειξη επιλεγμένων χώρων, με προτεραιότητα την προστασία και την ασφάλεια.

Στη Δράμα και στην Αττική, οι υπόγειες εκμεταλλεύσεις μαρμάρου προσφέρουν συγκεκριμένα πεδία για τον σχεδιασμό της μεταεξορυκτικής φάσης. Ενδεικτικά αναφέρονται οι εκμεταλλεύσεις στην περιοχή του Βώλακα Δράμας και τα υπόγεια λατομικά έργα του Διονύσου Αττικής. Οι θάλαμοι που διαμορφώνονται από την εξόρυξη θα μπορούσαν, μετά την ολοκλήρωση της παραγωγής και εφόσον κριθούν κατάλληλοι, να φιλοξενήσουν εκπαιδευτικές επισκέψεις, εκθέσεις για το μάρμαρο και τη λατόμευση, πολιτιστικές δράσεις ή ερευνητικές δραστηριότητες. Η πρόταση αφορά δυνατότητες μελλοντικής αξιοποίησης, οι οποίες χρειάζονται ειδική γεωτεχνική, λειτουργική και οικονομική μελέτη. [5]

Ο σχεδιασμός αυτός αξίζει να αρχίζει πριν ολοκληρωθεί η παραγωγή, ώστε να λαμβάνονται έγκαιρα υπόψη η ευστάθεια των θαλάμων και των στύλων, η ασφαλής πρόσβαση, ο αερισμός και οι ανάγκες της μελλοντικής λειτουργίας. Χρήσεις αποθήκευσης ή ενεργειακές εφαρμογές απαιτούν χωριστή αξιολόγηση της καταλληλότητας κάθε χώρου.

Το παράδειγμα του Slănic προσφέρει αφορμή για έναν τέτοιο σχεδιασμό. Η καταλληλότητα κάθε επιλογής εξαρτάται από το πέτρωμα, τη γεωμετρία των έργων, την κατάσταση διατήρησης, την πρόσβαση και τη σχέση με την τοπική κοινωνία.

Η ανάδειξη των αρχαίων υπόγειων λατομείων της Πάρου

Ξεχωριστή θέση σε αυτή τη συζήτηση αξίζουν τα αρχαία υπόγεια λατομεία μαρμάρου στο Μαράθι της Πάρου. Οι στοές των Νυμφών και του Πανός συνδέουν την ιστορία της εξόρυξης με τον περίφημο παριανό λυχνίτη και τη γλυπτική της αρχαιότητας. Το ανάγλυφο των Νυμφών και τα κατάλοιπα της νεότερης εκμετάλλευσης προσθέτουν διαδοχικά επίπεδα ιστορικής τεκμηρίωσης. [3]

Η ανάδειξή τους προτείνεται να στηριχθεί στην αρχαιολογική τεκμηρίωση, στην αξιολόγηση της ευστάθειας και στην προστασία των αυθεντικών ιχνών της λατόμευσης. Ψηφιακές αναπαραστάσεις, εκπαιδευτικό υλικό και σύνδεση με το Αρχαιολογικό Μουσείο Πάρου μπορούν να εξηγούν τη διαδρομή από το πέτρωμα στο γλυπτό. Η επιτόπια υπόγεια επίσκεψη θα πρέπει να εξετάζεται μόνο όπου τεκμηριώνεται η δυνατότητα ασφαλούς και συμβατής με το μνημείο πρόσβασης.

Η ψηφιακή διάσταση έχει ήδη θεσμική αφετηρία: η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων δημοσίευσε τον Οκτώβριο του 2026 διακήρυξη για ψηφιοποίηση και ψηφιακή προβολή, η οποία περιλαμβάνει τα αρχαία λατομεία Πάρου. Πρόκειται για διαδικασία ανάθεσης και όχι για τεκμήριο ολοκλήρωσης του έργου ή λειτουργίας επισκέψιμων υπόγειων διαδρομών. [4]

Ο σχεδιασμός της επόμενης ημέρας

Η επίσκεψη στο Slănic Prahova έδειξε πώς ένας πρώην παραγωγικός χώρος μπορεί να διατηρεί τη γεωλογική και τεχνική του ταυτότητα και να αποκτά νέους επισκέπτες. Για την Ελλάδα, η πρόκληση είναι να συνδεθούν ο σχεδιασμός της μεταεξορυκτικής φάσης και η ανάδειξη της ιστορικής κληρονομιάς με τεκμηριωμένες, κατάλληλες για κάθε χώρο επιλογές. Από τα ιστορικά μεταλλεία του Λαυρίου και τα αρχαία υπόγεια λατομεία της Πάρου έως τις σύγχρονες υπόγειες εκμεταλλεύσεις μαρμάρου της Δράμας και της Αττικής, η προστασία, η τεκμηρίωση και ο έγκαιρος σχεδιασμός μπορούν να στηρίξουν νέες εκπαιδευτικές, πολιτιστικές και άλλες συμβατές χρήσεις. Η επόμενη ημέρα των υπόγειων εκμεταλλεύσεων της Ελλάδας χρειάζεται να σχεδιάζεται με ασφάλεια, τεχνική επάρκεια και ενεργή συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών.

Πηγές

[1] EuroGeoSurveys / Institutul Geologic al României. Slănic Salt Mine Field Trip, 22 October 2026. Οδηγός της επίσκεψης, σ. 1 και 3–5.

[2] SALROM. Salina Slănic Prahova. Ενότητες Așezare și istoric, Acces și microclimat και Mina turistică.

[3] Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων. Τα αρχαία λατομεία της Πάρου.

[4] Υπουργείο Πολιτισμού / Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων. Διακήρυξη 5/2026, 9.10.2026, αρ. πρωτ. 454548. Ψηφιοποίηση και ψηφιακή προβολή φυσικού ανάγλυφου υπέργειων μνημείων Φολεγάνδρου και αρχαίων λατομείων Πάρου.

[5] Δελτίο των Σηράγγων (ΕΕΣΥΕ) – Αφιέρωμα στο Παγκόσμιο Συνέδριο Σηράγγων WTC2023 (PDF) και  Dionyssomarble – Official Website & Quarry Information

*Το άρθρο παραχωρήθηκε για το site του  ΣΕΜΜ-Θ

Leave a Comment