Από τα Λατομεία στον Πολιτισμό: Ώρα για μια Νέα Οπτική

Η πρόσφατη πρεμιέρα της νέας ταινίας του Ρομέν Γαβρά σε λατομικό χώρο προκάλεσε εύλογα συζητήσεις και διαφορετικές προσεγγίσεις. Παράλληλα, το άρθρο του Πέτρου Τζεφέρη με τίτλο «Ευτυχώς που ήταν και τα λατομεία» έθεσε μια πολύ ενδιαφέρουσα διάσταση στη δημόσια συζήτηση: ποια είναι τελικά η θέση των λατομείων στη σύγχρονη κοινωνία και γιατί εξακολουθούμε συχνά να τα αντιμετωπίζουμε αποκλειστικά ως βιομηχανικούς χώρους και όχι ως τμήμα της πολιτιστικής και κοινωνικής μας πραγματικότητας;
Προσωπικά θεωρώ ότι η συζήτηση αυτή είναι εξαιρετικά επίκαιρη.
Τα λατομεία δεν είναι απλώς σημεία εξόρυξης πρώτων υλών. Είναι χώροι που αφηγούνται την ιστορία του τόπου, της γεωλογίας και της ανθρώπινης δημιουργίας. Είναι οι τόποι από τους οποίους προήλθαν τα υλικά που οικοδόμησαν πόλεις, μνημεία, λιμάνια, δρόμους και έργα τέχνης. Από το πεντελικό μάρμαρο της Ακρόπολης μέχρι τα σύγχρονα ελληνικά μάρμαρα που ταξιδεύουν σε ολόκληρο τον κόσμο, οι λατομικοί χώροι αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της πολιτιστικής και παραγωγικής μας κληρονομιάς.
Ο Πέτρος Τζεφέρης έχει επανειλημμένα αναδείξει μέσα από τα κείμενα και τις δημόσιες παρεμβάσεις του ότι η εξόρυξη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια δραστηριότητα αποκομμένη από την κοινωνία. Αντίθετα, αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της ανάπτυξης, της καθημερινής ζωής και του ίδιου του πολιτισμού μας. Οι πολίτες χρησιμοποιούν καθημερινά προϊόντα και υλικά που προέρχονται από την εξορυκτική δραστηριότητα, συχνά χωρίς να το αντιλαμβάνονται. Η σύνδεση της κοινωνίας με τους χώρους παραγωγής αυτών των υλικών αποτελεί προϋπόθεση για μια πιο ουσιαστική κατανόηση του ρόλου του ορυκτού πλούτου στη ζωή μας.
Στο ίδιο πνεύμα κινείται και η πρόσφατη θεσμική προσέγγιση της ΕΑΓΜΕ, όπου αναγνωρίζεται ότι γεωλογικοί, μεταλλευτικοί και λατομικοί χώροι μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να συμβάλουν στην εκπαίδευση, στην ενημέρωση του κοινού και στη σύνδεση της κοινωνίας με την ιστορία της εξορυκτικής δραστηριότητας, αρκεί να λειτουργούν μέσα σε ένα σαφές, αυστηρό και ασφαλές πλαίσιο.
Αυτό ακριβώς είναι το κρίσιμο σημείο της συζήτησης. Δεν τίθεται θέμα ανεξέλεγκτης πρόσβασης ή μετατροπής κάθε λατομείου σε χώρο εκδηλώσεων. Η ασφάλεια παραμένει και πρέπει να παραμείνει απόλυτη προτεραιότητα. Οι λατομικοί χώροι είναι σύνθετα γεωτεχνικά περιβάλλοντα και οποιαδήποτε δραστηριότητα φιλοξενηθεί σε αυτούς οφείλει να βασίζεται σε τεκμηριωμένες γεωτεχνικές μελέτες, αξιολόγηση κινδύνου, σαφή μέτρα προστασίας, καθορισμό ευθυνών και αυστηρή τήρηση των κανόνων υγείας και ασφάλειας.
Ωστόσο, όταν αυτές οι προϋποθέσεις πληρούνται, ορισμένα λατομεία μπορούν να αποκτήσουν μια νέα διάσταση. Μπορούν να λειτουργήσουν ως χώροι πολιτισμού, εκπαίδευσης και κοινωνικής συμμετοχής. Μπορούν να φιλοξενήσουν εκδηλώσεις που φέρνουν τους πολίτες πιο κοντά στη γεωλογία, στην ιστορία των υλικών, στην τέχνη και στην παραγωγική διαδικασία. Μπορούν να μετατραπούν σε ζωντανά παραδείγματα της σχέσης ανάμεσα στον άνθρωπο, τη φύση και την ανάπτυξη.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι κάτι τέτοιο όχι μόνο είναι εφικτό αλλά και επωφελές. Σε αρκετές χώρες, εξορυκτικοί χώροι αξιοποιούνται συμπληρωματικά για πολιτιστικές, εκπαιδευτικές ή τουριστικές δραστηριότητες, ενισχύοντας τη σύνδεση των τοπικών κοινωνιών με την εξορυκτική τους ιστορία και συμβάλλοντας στην καλύτερη κατανόηση της αξίας των ορυκτών πόρων.
Η πρεμιέρα της ταινίας του Ρομέν Γαβρά σε λατομικό περιβάλλον, πέρα από το καλλιτεχνικό της αποτύπωμα, λειτούργησε ως ένας ισχυρός συμβολισμός. Υπενθύμισε ότι οι χώροι που παράγουν τα υλικά πάνω στα οποία στηρίζεται ο σύγχρονος πολιτισμός μπορούν οι ίδιοι να αποτελέσουν χώρους πολιτιστικής έκφρασης.
Ίσως, λοιπόν, ήρθε η ώρα να δούμε τα λατομεία με μια πιο σύγχρονη και πιο ολοκληρωμένη ματιά. Όχι μόνο ως χώρους εξόρυξης, αλλά και ως χώρους γνώσης, μνήμης, εκπαίδευσης και πολιτισμού. Με σαφείς κανόνες, με υπευθυνότητα, με σεβασμό στο περιβάλλον και κυρίως με απόλυτη προσήλωση στην ασφάλεια, μπορούν να αποτελέσουν γέφυρες ανάμεσα στη γεωλογία, την παραγωγή και την κοινωνία.
Γιατί τα λατομεία δεν είναι απλώς οι τόποι από τους οποίους αντλούμε τα υλικά του πολιτισμού μας. Υπό τις κατάλληλες συνθήκες, μπορούν να γίνουν και τόποι όπου ο ίδιος ο πολιτισμός εκφράζεται, αναδεικνύεται και επιστρέφει στην κοινωνία από την οποία γεννήθηκε.

(Το άρθρο εκφράζει προσωπικές απόψεις του συγγραφέα.)

Δρ. Κων/νος Ν. Λασκαρίδης
Γεωλόγος
Προϊστάμενος Διεύθυνσης Ορυκτών Πόρων και Μεταλλευτικής-ΔΟΠΜΕ
Τεχνικός Υπεύθυνος Εργαστηρίου ΛΙΘΟΣ
Εθνικός Εκπρόσωπος EuroGeoSurveys
ΕΛΛΗΝΙΚΗΑΡΧΗΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ &ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝΕΡΕΥΝΩΝ(Ε.Α.Γ.Μ.Ε.)
Σπ. Λούη 1,Γ’ Είσοδος – Ολυμπιακό Χωριό, Αχαρναί, T.K. 13677
Τηλ.: 2131337316 | Fax: 2131337463
E-mail:klaskaridis@eagme.gr